Diversiteitsbewust lesgeven: hoe doe je dat in praktijk?

De diversiteit in je studentengroep vraagt van jou een diversiteitsbewuste aanpak die erop gericht is om studenten optimale kansen te bieden om zich te ontwikkelen. Deze onderwijstip focust op alle aspecten van zo’n aanpak waarop jij als lesgever kan inzetten en verwijst naar een aantal algemene principes van het UGent-onderwijsbeleid. Die principes zijn van belang voor alle studenten, maar zijn vaak nóg crucialer als je studenten met een diverse achtergrond begeleidt. Deze tip gaat achtereenvolgens in op aandacht voor diversiteit in je leermateriaal en je lespraktijk.

Hoe creëer je diversiteitsbewust leermateriaal?

Maak helder en toegankelijk leermateriaal

Toegankelijk leermateriaal is belangrijk voor alle studenten, maar in het bijzonder voor bijvoorbeeld studenten met een functiebeperking, anderstalige studenten, enz. Daarnaast is ook de helderheid van het leermateriaal van belang. Heb daarom aandacht voor het taalgebruik, de structuur en de vorm van het materiaal. Hoe je dat doet, lees je in de onderwijstip over helder en toegankelijk leermateriaal. 

Heb oog voor de leefwereld van studenten en hun diverse achtergrond

Je kan de betrokkenheid van studenten met een divers profiel stimuleren en vergroten op volgende manieren: 

  • Speel in op de interesses van studenten en leg bij het overbrengen van leerinhouden (waar mogelijk) linken naar de leefwereld van studenten. Heb hierbij oog voor de diverse achtergrond en profielen van studenten. Leg waar mogelijk linken naar de actualiteit en het maatschappelijk debat. 
  • Weerspiegel de diversiteit van de samenleving in voorbeelden, casussen, afbeeldingen etc. zodat studenten met een verschillende achtergrond zich erin kunnen herkennen. 
  • Laat studenten zelf voorbeelden of casussen aanbrengen.
  • Geef betekenisvolle, authentieke taken. Dat zijn taken die relevant en zinvol zijn en waarbij er ruimte is voor de inbreng van studenten vanuit hun eigen ervaring. Laat indien mogelijk studenten vrij een onderwerp kiezen of bied hun een keuzelijst aan. 

Hoe werk je aan een diversiteitsbewuste lespraktijk?

Creëer een uitnodigend en veilig leerklimaat met aandacht voor het groepsgevoel

Creëer ruimte voor kennismaking en ontmoeting

Zeker voor nieuwe studenten of bij de start van je vak is het aangewezen om jezelf even voor te stellen en om de studenten ook even kennis te laten maken met elkaar. Voorzie een ijsbreker. Wanneer studenten in een latere fase (intensief) samen zullen moeten werken, is het belangrijk eerst voldoende tijd te besteden aan kennismaking en om hen tijdens korte momenten of zoomsessies al ideeën te laten uitwisselen zodat ze vertrouwd geraken met elkaar. Bouw samenwerking in je onderwijs dus gradueel in.

Spoor studenten aan om actief te participeren

Voor veel studenten is het niet evident om in grote groepen of in online lessen actief te participeren. Spoor studenten daarom meermaals aan om dit te doen en gebruik activerende werkvormen, bijvoorbeeld de ‘think-pair-share-methode’: studenten denken éérst individueel na en houden daarna een overlegmomentje met de buurman of -vrouw. Zo delen twee (of meer) studenten de ‘verantwoordelijkheid’ voor het antwoord dat ze, tot slot, delen met de hele groep.

Geef expliciet aan dat studenten fouten mogen maken

Benadruk dat dit bij het leerproces hoort. Reageer begripvol op foute antwoorden. Interpreteer een fout antwoord positief door er de logica achter te zoeken. Beklemtoon de goede én foute aspecten van het antwoord. Trek de fout eventueel naar je toe: “Dat heb ik blijkbaar niet goed uitgelegd.” 

Maak duidelijke gespreksregels

Nodig studenten uit om hun eigen ideeën, opinies, overtuigingen te delen. Verwelkom alle bijdragen en interacties. Benadruk evenwel het belang van wederzijds respect, vertrouwen en openheid. Intervenieer wanneer je merkt dat studenten niet respectvol met elkaar omgaan of onvoldoende betrokken zijn. Voor discussies over moeilijke of gevoelige onderwerpen waarbij de persoonlijke mening of overtuiging van studenten een belangrijke rol kan spelen, kan je gespreksregels afspreken, zoals:

  • “Everything that is discussed stays in the room.”
  • Er zijn geen juiste of foute antwoorden, je mening delen en hierover samen reflecteren is het doel.
  • Maak je punt kort en beargumenteer het.
  • Luister met respect naar de anderen, toon interesse in perspectieven van anderen door vragen te stellen en oordeel niet meteen.
  • Bewaak je eigen grenzen: als het te persoonlijk voor je wordt of je voelt je oncomfortabel, laat het de groep/lesgever dan weten.

Visueel voorgesteld:

Zet in op activerend, motiverend en taalontwikkelend lesgeven 

Als je lesgeeft aan een divers studentenpubliek, is het van belang om de betrokkenheid van alle studenten bij de onderwijsactiviteiten te stimuleren en om hen optimale kansen te bieden om zich de leerstof eigen te maken. Studenten die zich aangesproken voelen, die ervaren dat hun inbreng, eigen ervaringen, meningen en voorkeuren als een verrijking voor de onderwijsleeromgeving worden beschouwd, zullen zich actiever betrokken voelen bij  het leerproces. Zet daarom in op activerend onderwijs en motiverend lesgeven en heb daarbij oog voor de diversiteit in de studentengroep. In je manier van lesgeven kan je ook aandacht hebben voor de taalontwikkeling van studenten. Zo stimuleer je hun academische taalvaardigheid en vergroot je de kans op studiesucces, ook van minder taalvaardige studenten. 

Varieer en differentieer

Een studentengroep is zelden homogeen, ook al zijn de verschillen niet altijd meteen merkbaar. Het kan gaan om verschillen in voorkennis, studievaardigheden, interesses, vooropleiding, prestatieniveau, taalkennis, motivatie, sociaal-culturele context, (werk-)ervaring, enzovoort. Als lesgever kan je inspelen op die verschillen door te variëren in inhoud, werkvormen, lesactiviteiten en leermateriaal. Je kan ook differentiëren indien je een verschil in voorkennis vaststelt binnen de groep. Lees hier meer over het omgaan met heterogene groepen

Ondersteun je studenten en verwijs door

Als lesgever kan je zelf – door de manier waarop je je onderwijs verzorgt – studenten ondersteunen in hun leerproces. Naast bovenstaande punten zijn volgende zaken ook van belang: 

  • Zorg dat je aanspreekbaar bent voor je studenten. Je hoeft als lesgever niet continu bereikbaar te zijn, maar geef duidelijk aan wanneer en waarvoor je (online) beschikbaar bent (bijv. ‘digitaal spreekuurtje’). 
  • Hou als lesgever de vinger aan de pols. Als je moeilijkere stukken leerstof behandeld hebt, vraag dan aan studenten om nadien via chat of in een one minute paper aan te geven wat ze moeilijk vonden, wat ze goed vonden, wat helder was, wat onduidelijk was… Ga met die feedback aan de slag. 
  • Onderschat je rol als lesgever in de studieloopbaan van studenten niet: naast begeleider van het leerproces ben je ook een voorbeeldfiguur en voor sommige studenten zal je ook een rolmodel zijn. Je hoeft niet perfect te zijn, maar weet dat studenten jou als voorbeeld zullen zien wanneer ze met de leerstof aan de slag gaan. Wees je ervan bewust dat je eigen waarden, normen en overtuigingen je onderwijspraktijk mee bepalen: “Consciously we teach what we know, unconsciously we teach who we are.” (Don E. Hamachek)
  • Hanteer het geleidelijkheidsprincipe en geef regelmatig feedback. Studenten hebben tijd nodig om zich academische competenties eigen te maken. Geef regelmatig feedback hierover: formuleer werkpunten maar benadruk ook successen. Begeleid de transitie naar zelfstandig en zelfregulerend leren, bijvoorbeeld van observeren, naar nabootsen, naar zelfstandig uitvoeren in gelijkaardige contexten tot zelfstandig uitvoeren in andere contexten. Dat kan ook gespreid over het curriculum door middel van leerlijnen.

Kwaliteitsvol onderwijs integreert ondersteuning waar mogelijk curriculair: in de onderwijsactiviteiten zelf. Dat lukt niet altijd of soms hebben studenten extra of intensievere extracurriculaire begeleiding of hulp nodig. Maak gebruik van deze doorverwijskaart

Stel heldere en hoge verwachtingen ten aanzien van álle studenten

Studenten geven aan dat ze gemotiveerder zijn als lesgevers oprecht geloven in hun talent en competenties, hun academisch zelfvertrouwen geven, hun aanmoedigen en stimuleren. Uit heel wat onderzoek blijkt echter dat lesgevers (onbewust) soms lagere verwachtingen hebben ten aanzien van studenten uit minderheidsgroepen. Lesgevers baseren zich namelijk voor hun verwachtingen op het beeld dat zij hebben van studenten. Dat beeld wordt beïnvloed door leerprestaties. Als studenten met diversiteitskenmerken (gender, sociale afkomst, migratieachtergrond, thuistaal, functiebeperking, …) in het algemeen minder goed presteren, zal dat beeld (onbedoeld) overheersen. Ook kunnen onbewust bepaalde vooroordelen of stereotypen dat beeld mee bepalen. 

Als gevolg van die lagere verwachtingen ervaren studenten met diversiteitskenmerken dan weer vaker een gevoel van futiliteit. Ze denken dat ze toch geen kans maken om te slagen of voelen zich niet op hun plek. Dit gevoel van futiliteit kan dan weer een invloed hebben op hun motivatie en leerprestaties, waarmee een selffulfilling prophecy gecreëerd wordt. 

Om die vicieuze cirkel te doorbreken is het van belang om de lat altijd en voor álle studenten hoog te leggen. Wees daarbij wel realistisch en baseer je op de eindcompetenties die je met je vak beoogt. Maak daarbij je verwachtingen ook helder en expliciet. De expliciete boodschap naar studenten dat het jouw uitdrukkelijke wens als lesgever is dat iedereen slaagt en dat je oprecht gelooft dat dit mogelijk is wanneer studenten zich maximaal inzetten, kan bovendien heel krachtig zijn. 

Meer weten?

Lees de bronnen waarop deze onderwijstip is gebaseerd:

  • Agirdag, O., Van Houtte, M., Stevens, P.A.J. (2011). Why Does the Ethnic and Socio-economic Composition of Schools Influence Math Achievement? The Role of Sense of Futility and Futility Culture, European Sociological Review, 28(3), 366-378. 
  • Carroll, J. (2015). Tools for teaching in an educationally mobile world. London: Routledge.
  • Colak, F.Z., Van Praag, L. & Nicaise, I. (2020): 'Oh, this is really great work - especially for a Turk': a critical race theory analysis of Turkish Belgian students' discrimination experiences, Race Ethnicity and Education, DOI: 10.1080/13613324.2020.1842351
  • Crosling, G., Heagney, M., & Thomas, L. (2009). Improving student retention in higher education: Improving teaching and learning. Australian Universities' Review, 51(2), 9.
  • Geldof, D. (2013). Superdiversiteit. Hoe migratie onze samenleving verandert. Leuven: ACCO
  • Hockings, C. (2010). Inclusive learning and teaching in higher education: a synthesis or research. Online available at:   https://www.advance-he.ac.uk/knowledge-hub/inclusive-learning-and-teaching-higher-education-synthesis-research
  • Parson, L., & Ozaki, C. C. (2022). Teaching and Learning for Social Justice and Equity in Higher Education. 
  • Rubie-Davies, C., Hattie, J. and Hamilton, R. (2006). Expecting the best for students: Teacher expectations and academic outcomes. British Journal of Educational Psychology, 76, 429–444.
  • Romein, D. (2018). Creating a safe and inclusive learning space. Universiteit Leiden: ICLON. Online avalable at: https://www.highereducationteachingandlearningguide.nl/wp-content/uploads/2018/10/Creating-a-safe-and-inclusive-learning-space.pdf
  • Thomas, L. (2012). Building student engagement and belonging in Higher Education at a time of change: final report from the What Works. Student Retention & Success programme. London: Paul Hamlyn Foundation. 
  • van den Bergh, L., Denessen, E., Hornstra, L., Voeten, M., Holland, R. (2010). The Implicit Prejudiced Attitudes of Teachers. Relations to Teacher Expections and the Ethnic Achievement Gap, American Educational Research Journal, 47(2), 497–527.
  • Vertovec, S. (2007). Super-diversity and its implications. Ethnic and Racial Studies, 30:6, 1024-1054

UGent-praktijken

Laatst aangepast 3 juni 2022 16:51